Forum Haiti : Des Idées et des Débats sur l'Avenir d'Haiti

Forum Haiti : Des Idées et des Débats sur l'Avenir d'Haiti

FOROM AYITI : Tèt Ansanm Pou'n Chanje Ayiti.
 
AccueilAccueil  GalerieGalerie  PortailPortail  CalendrierCalendrier  PublicationsPublications  FAQFAQ  RechercherRechercher  S'enregistrerS'enregistrer  MembresMembres  GroupesGroupes  Connexion  

Partagez | 
 

 Ki lang yo dwe mete bo kote ANGLE lan KARIKOM

Voir le sujet précédent Voir le sujet suivant Aller en bas 
AuteurMessage
Joel
Membre-fondateur
Membre-fondateur


Masculin
Nombre de messages : 15166
Localisation : USA
Loisirs : Histoire
Date d'inscription : 24/08/2006

Feuille de personnage
Jeu de rôle: Le patriote

MessageSujet: Ki lang yo dwe mete bo kote ANGLE lan KARIKOM   Ven 10 Nov 2017 - 6:03

Sa a se yon ATIK ke dr FRENAND LEGER te ekri an 2013 (li te resevwa doktora l an 2016).

Lan atik sa a ,misye t ap reponn SWIT MIKI ki te pwopoze e fe yo adopte FRANSE kom 2zyem LANG lan KARIKOM alos ke yon ti kras MOUN ki konprann ak pale FRANSE lan KOMINOTE an.

Gen yon paket ti zile ki te pare pou yo apiye AYITI si l te pwopoze KREYOL ,paske yo bezwen pwoteje KREYOL(a baz franse) ki se dezyem lang lan PEYI yo.
ZILE tankou LA DOMINIK,TRINIDAD,GRENAD,SENT LISI..

Pwoblem lan se ke SWIT MIKI ,TET KALE yo an jeneral,telman REYAKSYONE ,yo vin SOT:
http://potomitan.info/ayiti/leger/caricom.php

http://potomitan.info/ayiti/leger/index.php



Ki lang yo dwe mete bò kote angle nan CARICOM:
franse oswa kreyòl?

Frenand Leger, PhD cand.
University of Toronto
Auteur de Pawòl lakay
frenand.leger@utoronto.ca

Nan diskou Prezidan Joseph Michel Martelly te fè nan tranndezyèm Reyinyon Òdinè Konferans Chèf Leta ak Gouvènman CARICOM nan dat premye jiyè 2011, li te pwopoze pou yo antre lang franse a andan òganizasyon rejiyonal sila a. Men pawòl Prezidan an sou koze a: «[…] mwen konseye Gwoup Travay Gouvènman yo sou koze Revizyon Trete Chaguaramas la pou yo ta mete, nan lis aktivite yo, kesyon divèsite lenguistik la ansanm ak dosye pou fè franse a vin yon lang ofisyèl nan CARICOM» (Se tradiksyon pa m). Kòm se Leta ayisyen ki ap dirije Kominote a soti nan mwa janvye jouk rive nan mwa jen 2013, Prezidan Martelly byen plase pour fè dosye mete lang franse a bò kote angle anndan òganizasyon sila-a vanse pou pi douvan.

Anpil moun nan plizyè enstitisyon, ki enterese nan koze lang ann Ayiti ak nan Karayib la, te reyaji kont desizyon Prezidan Martelly a. Nan yon lèt tou louvri bay tout manm pouvwa egzekitif la, nan dat 3 janvye 2013, Rektora Inivèsite Leta d Ayiti ak Komite pou tabli Akademi Kreyòl Ayisyen an te eksprime enkyetid yo genyen dèske Prezidan ayisyen an chwazi pwopoze lang franse nan plas kreyòl la kòm dezyèm lang ofisyèl nan CARICOM. Nan lèt sila-a ki ekri an kreyòl Komite a bay yon pakèt bon jan agiman solid pou demontre poukisa li ta pi bon pou Prezidan an ta chwazi lang kreyòl la nan espas CARICOM nan.

Premye agiman yo mete devan nan lèt la pati konsa: «Franse lang ofisyèl nan CARICOM, pou ki popilasyon, ki piblik?». Nenpòt moun ki sanse ta tou deja wè lang franse a, ki se yon lang etranjè nan zòn nan, pa kapab sèvi pou tabli bon jan relasyon ant Eta-nasyon manm CARICOM yo. Nan tout Eta-nasyon sa yo, se sèl Ayiti ki kontinye sèvi ak franse a kòm lang ofisyèl. Fòk nou pa bliye se sèlman yon ti gwoup Ayisyen bileng tou piti ki itilize lang sa a nan peyi a lè yo ap regle gwo koze nan kèk sityasyon fòmèl. Li enpòtan pou ajoute anpil nan ti minorite moun sa yo pa menm kapab sèvi ak lang franse a nan tout kontèks sosyal kòmsadwa. Kidonk, nou kapab di prèske pa gen Frankofòn nan peyi dAyiti paske menm Ayisyen ki byen reyisi nan ekri gwo liv an franse yo se kreyòl la ki lang manman yo. Moun sa yo se aprann yo aprann lang franse a. Kantite moun, ki fè akizisyon lang sila-a nan fanmiy yo lè yo te timoun, tèlman piti, sa pa itil anyen pou nou menm konsidere yo.

Apa Sirinam, kote Neyèlandè se yon lang ofisyèl, tout lòt peyi nan CARICOM se angle yo genyen kòm lang ofisyèl ak yon kreyòl angle oswa franse kòm lang vènakilè. Dayè, se sou kritè kantite sa a peyi manm fondatè CARICOM yo te baze yo pou chwazi angle a kòm lang ofisyèl òganizasyon an. Si nou pati sou menm prensip la, nou tou wè lang franse a pa gen okenn plas nan CARICOM. Si pwopozisyon Prezidan Martelly a ta pase epi yo ta aksepte mete franse kòm lang ofisyèl ak travay nan CARICOM, ak kilès ti minorite Ayisyen swadizan frankofòn yo pral pale franse nan espas sila-a? Si nou ap konsidere valè lang yo genyen parapò ak kantite moun ki pale lang sila yo nan espas CARICOM nan, se kreyòl ayisyen an yo ta dwe lojikman chwazi kòm dezyèm lang ofisyèl ak lang travay nan Kominote sila-a.

Nan lèt Rektora Inivèsite Leta dAyiti ekri bay gouvènman Martelly a, yo pale sou yon konferans ki te fèt nan dat 13-14 janvye 2011 nan vil Kenstonn kapital Jamayik. Pandan konferans sila-a, plizyè Eta-manm CARICOM te adopte yon dokiman prensip ki egzije itilizasyon lang kreyòl la nan reyinyon Kominote a. Nan menm lèt sa a, Rektora a fè konnen Komite pou tabli Akademi Kreyòl la ansanm ak Biwo CARICOM ann Ayiti a te òganize yon atelye travay nan Lotèl Le Plaza nan dat 30 avril 2012 pou ranfòse desizyon ki te pran nan vil Kenstonn nan. Nan atelye a, Sent Lisi ak Ladominik te antann yo ak Ayiti pou mete tèt ansanm fòme yon blòk peyi kreyòl anndan CARICOM pou fasilite echanj kiltirèl ak entegrasyon pèp sa yo dekwa pou òganizasyon peyi CARICOM yo ka vini pi dyanm. Kidonk, lide mete kreyòl la kòm dezyèm lang travay nan CARICOM nan ta sanble ap byen fè chimen l.

Gen anpil lòt rezon valab ki eksplike poukisa kreyòl la pi byen plase pase franse pou jwe wòl lang ofisyèl anndan CARICOM. Pou nou kab byen demontre rezon sila-yo, li ta bon pou nou ta fè yon ti rale sou koze estati reyèl de lang sa yo nan espas karayib la. Men anvan nou fè sa a, ann fè yon ti tounen sou diskou Prezidan Martelly a kote li deklare «plis pase 50 pousan popilasyon CARICOM se frankofòn oswa kreyòl yo ye». Pati sa a se sèl agiman Prezidan bay pou jistifye desizyon pou fè franse a vin dezyèm lang ofisyèl nan CARICOM.

Agimantasyon Prezidan an ki chita sou enpòtans pousantaj popilasyon «frankofòn oswa kreyòl» nan CARICOM nan pa fin twò kòdyòm paske mo «oswa» a pa pèmèt nou fè diferans ant kantite moun ki pale franse ak sa ki pale kreyòl nan espas CARICOM nan. Kòm pa gen okenn peyi frankofòn nan CARICOM, apa Ayiti kote lang sa a se ofisyèl li ofisyèl sèlman nan avantaj yon ti minorite, pwopozisyon Prezidan Martelly a pa kanpe sou anyen. Si se vre Ayisyen reprezante plis pase 50 pousan popilasyon CARICOM, fòk nou sonje pifò moun sa yo (90% konsa) se lang kreyòl sèlman yo konn pale.

Menm si nou soti nan espas 14 Eta-manm CARICOM yo pou nou konsidere tout teritwa nan «Gwo Karayib» la ki fè pati Asosyasyon Eta Karayib la, nou ap toujou jwenn gen plis moun ki pale kreyòl pase franse. Gen yon sèl peyi endepandan ak twa depatman lòtbò dlo kote yo pale franse: se Ayiti Gwadloup, Matinik ak Lagiyàn franse. Dapre sit Òganizasyon Entènasyonal Frankofoni (OIF), moun ki itilize lang franse a chak jou sou 4 teritwa sa yo pa menm depase 1.5 milyon alòske gen plis pase 10 milyon moun ki pale kreyòl nan zòn nan.

Menm lè nou di Karayib la gen 24 zile ak 14 Eta kontinantal ladan l, kreyòl la toujou rete pi enpòtan pase franse a lè nou konsidere kantite moun ki pale lang sa yo. Apre angle ak panyòl, kreyòl se twazyèm lang plis moun pale nan gwo Karayib la. Apre 8.5 milyon moun ki pale kreyòl ann Ayiti yo, gen nenpòt 2 millyon lòt lokitè kreyòl ki gaye kò yo nan 4 kwen gwo Karayib la. Kreyòl la se dezyèm lang yo plis itilize nan plizyè peyi nan Karayib la. Nan Sendomeng prèske gen yon milyon Ayisyen. Moun sa yo reprezante 10 pousan popilasyon peyi sila-a. Nan Bayamas, ta sanble genyen 80 mil Ayisyen sou yon popilasyon 310 mil konsa. Pousantaj imigran ayisyen sa yo depase 20 pousan nan peyi sila-a. Lè nou konsidere pousantaj, Bayamas se kote nan Karayib la ki gen plis Ayisyen. Fòk nou pa bliye prèske tout imigran Ayisyen sa yo se kreyolofòn yo ye avan tou.

Men, malgre enpòtans demografik kreyòl la epi patisipasyon lokitè lang sa a nan lavi sosyokiltirèl ak ekonomik peyi sa yo nan Karayib la, yo devalorize lang sila-a. Peyi Kiba se sèl kote nan Karayib la yo fè yon ti efò pou rekonèt enpòtans lang ak kilti kreyòl la. Apre sa, tout lòt peyi yo pa pran lang ak kilti kreyòl la pou anyen. Sendomeng ak Bayamas adopte yon politik sou kesyon imigran ayisyen anndan lakay yo ki pa respekte prensip inivèsèl dwa moun. Anpil lenguis ak espesyalis dwa moun konsidere itilizasyon ak pwoteksyon lang manman kòm yon aspè enpòtan nan respè dwa moun. Atik premye Deklarasyon inivèsèl dwa moun nan pati konsa : « Tout moun fèt lib epi gen menm diyite ak dwa […] » (Se tradiksyon pa m). Dapre Rekòmandasyon Oslo a sou koze dwa lenguistik minorite nasyonal yo, « Li pa posib pou respekte diyite ak dwa moun san yo pa respekte idantite moun sa yo. Lang se youn nan eleman ki pi fondamantal nan idantite moun. Donk, respè diyite yon moun mache men nan men ak respè idantite ak lang moun sa a » (1998, p. 13, se tradiksyon pa m).

Dapre prensip sa yo, respè diyite imigran ayisyen nan espas karayib la p ap janm posib si yo pa respekte idantite yo ki reflete nan lang yo pale a. Kidonk, yo ta dwe konsidere itilizasyon ak valorizasyon kreyòl la, lang manman oswa dezyèm lang minorite ayisyen yo, tankou yon dwa fondamantal. Respekte dwa fondamantal minorite ayisyen nan Karayib la p ap janm posib san yon politik pou fè pwomosyon ak valorizasyon lang ak kilti ayisyen an. Lè gouvènman Ayiti a chwazi franse nan plas kreyòl la kòm dezyèm lang ofisyèl nan CARICOM, èske desizyon sa a ale nan enterè gwoup imigran ayisyen sa yo k ap sibi imilyasyon ak prejije nan Karayib la? Èske entèvansyon Prezidan Martelly a se yon bon estrateji pou valorize lang ak kilti kreyòl la epi pou fè respekte dwa lenguistik tout minorite imigran ayisyen kreyolofòn yo ki gaye nan yon pakèt peyi nan Karayib la?

Pifò rechèch sosyolenguistik sou Ayiti fini pa jwenn genyen de kominote lenguistik diferan nan peyi sila-a. Gen yon gwo kokennchenn kominote inileng kreyòl defavorize ki reprezante 90 pousan popilasyon peyi a ak yon ti kominote bileng privilejye ki se klas k ap dominen an. Nan gwo kominote inileng kreyòl la, nou jwenn peyizan yo, pwoletè lavil yo, ti machann fanm kou gason ansanm ak tou madan sara yo. Nan lòt gwoup swadizan frankofòn nan, genyen pwofesyonèl yo, fanm ak gason kapitalis k ap fè gwo biznis yo, epi genyen ekip dirijan politik nou yo. Nan non kilès nan de kominote sa yo, Prezidan an reklame entegrasyon lang franse a anndan CARICOM ? Èske se nan non majorite pèp ayisyen an, oswa nan non ti minorite boujwa k ap mennen an?

Antouka, nou pa bezwen pèdi tan eseye reponn kesyon retorik sa a paske repons lan devan grenn je nou. Nan peyi dAyiti, klas dominan an gen yon tradisyon derespekte dwa lenguistik majorite moun ki pale kreyòl sèlman yo, e sa se youn nan pi gwo pwoblèm Leta ayisyen. Chèf Leta a pa ta sipoze ap pran desizyon politik ki fè zafè minorite boujwa a sèlman an. Wòl chèf Leta a, se defann enterè majorite popilasyon an. Poutan, dapre listwa bagay yo pa te janm konsa isit ann Ayiti. Depi nan tan lakoloni, se te yon ti gwoup kolon ki te Leta e wòl moun sa yo se te defann enterè pwòp tèt yo pandan y ap kraze zo, pete fyèl pèp la ki reprezante majorite a. Revolisyon 1804 la, ki te sanse mete yon fren nan enjistis sila-a, pa reyisi paske pifò chef Leta ki pase yo te toujou aji tankou kolon ak mas pèp la.

Malgre tout faktè sosyolengwistik negatif sa yo ki jwe yon wòl kapital nan devalorizasyon kreyòl la, zouti lenguistik sa a ki te lang vènakilè reyisi vin tounen yon lang nasyonal jiskaske li vin gen estati lang ofisyèl nan peyi a. Lè nou konsidere nan ki michan kontèks inegalite sosyal lang ak kilti kreyòl la devlope depi lakolonizasyon rive jouk nan finisman ventyèm syèk la, nou kwè se yon gwo viktwa pou sosyete ayisyen an dèske li rive fè lang sa a vin sa l ye a jounen jodi a. Kòm peyi ki pi douvan nan monn nan nan zafè devlopman lang ak kilti kreyòl, Ayiti gen anpil materyo lenguistik ak kiltirèl pou l pataje ak lòt peyi kreyolofòn yo nan Karayib la.

Pandan Prezidan Martelly pa vle resevwa ekip Rektora Inivèsite Leta a ansanm ak Komite pou mete Akademi kreyòl la sou pye a, li bezwen rankontre Abdou DIOUF, Sekretè Jeneral Oganizasyon Entènasyonal Frankofoni, sou koze mete franse anndan CARICOM. Kisa ki kapab eksplike konpòtman sila-a? Èske se paske anpil nan konpatriyòt nou yo alyene? Oswa èske se paske Prezidan an ap fè soufnantyou Lafrans ansanm ak Oganizasyon Entènasyonal Frankofoni? Kèlkelanswa rezon an, anyen pa kapab demontre lejitimite lang franse a nan CARICOM. Sa nou kab jistifye fasilman se wòl enpòtan kreyòl la genyen pou l jwe natirèlman nan CARICOM ak nan tout Karayib la. Lang ak kilti kreyòl Ayisyen an ap fè chemen li nan peyi a ak nan Karayib la kòmsadwa. Anyen ni pèsonn pa kapab anpeche sa.


Referans bibliyografik

Diskou Joseph Michel Martelly, Prezidan Repiblik d Ayiti - St Kitts ak Nevis, premeye jiyè 2011. (2011).

Fielding, W. J., Ballance, V., Scriven, C., McDonald, T., & Johnson, P. (2008). The stigma of being “Haitian” in The Bahamas. COB Research Journal, 14, 38-50.

Human Rights Delegation report on Haitians in The Bahamas, June 1994. (1994).

International Organization for Migration. (2005). Haitian migrants in the Bahamas, 2005. Geneva: Author.

Léger, F. (mai 2012). Haïti-Bahamas: Coup d’œil sur l’immigration haïtienne dans cet archipel des Caraïbes.

Léger, F. ( octobre 2011). Création de l’Académie du créole haïtien: futilité ou utilité sociale?

Léger, F. (2010). Le créole haïtien aux Bahamas: image, fonctions, statut et enseignement. Journal of Haitian Studies, UC Santa Barbara, Vol. 16, No. 2.

Léger, F., Armbrister, A. P. (2009). Factors affecting the teaching and learning of Haitian Creole in The Bahamas. The College of The Bahamas Research Journal, Vol. 15, 22-35.

OCDE. (2008). Les migrants et l'emploi, Volume 2: L'intégration sur le marché du travail en Belgique, en France, aux Pays-Bas et au Portugal. Ed. OCDE.

Office of the OSCE High Commissioner on National Minorities (1998). Recommandations d’Oslo concernant les droits linguistiques des minorités nationales & Note explicative. The Hague: Author.
Revenir en haut Aller en bas
Voir le profil de l'utilisateur
Sasaye
Super Star
Super Star
avatar

Masculin
Nombre de messages : 7722
Localisation : Canada
Opinion politique : Indépendance totale
Loisirs : Arts et Musique, literature kréyòl
Date d'inscription : 02/03/2007

Feuille de personnage
Jeu de rôle: Maestro

MessageSujet: Re: Ki lang yo dwe mete bo kote ANGLE lan KARIKOM   Ven 10 Nov 2017 - 13:24

Bèl prezantasyon, bon agiman ak anpil rechèch.
Lanpwen mwayen pou kontredi atik saa.

Nou bezwen yon revolisyon kiltirèl pou fè tilolit konnen kisa ki reyalite peyi an.
Revenir en haut Aller en bas
Voir le profil de l'utilisateur
Joel
Membre-fondateur
Membre-fondateur


Masculin
Nombre de messages : 15166
Localisation : USA
Loisirs : Histoire
Date d'inscription : 24/08/2006

Feuille de personnage
Jeu de rôle: Le patriote

MessageSujet: Re: Ki lang yo dwe mete bo kote ANGLE lan KARIKOM   Mar 14 Nov 2017 - 6:59

http://haitiliberte.com/deklarasyon-final-setyem-asamble-pep-karayib-yo-apc




Deklarasyon final Setyèm Asamble Pèp Karayib yo (APC)


Editor -

November 8, 2017

0

77

Nou gen 23 lane depi n ap pataje yon kokennchenn eksperyans ki derape ak kreyasyon espas kòwdinasyon sa a nan lane 1994. Espas sa a se rezilta yon demach sektè pwogresis peyi Trinidad ak Tobago ansanm ak òganizasyon sendikal nan peyi sa a. Nan lane 2017 la, 7tyèm APC a pran angajman ak tout volonte pou kontinye konstriksyon sa a detan l ap defini oryantasyon ak direksyon pou nou ka afwonte ansanm kriz sistèm kapitalis global la pandan n ap ankouraje tout demach ki ale nan sans yon entegrasyon sou zafè souverènte ki vize bonjan kondisyon lavi pou pèp nou yo.

Nou te dedye 7tyèm asanble sa a nan memwa Fidel Castro, Che Guevara, ak Jesus Adon. Mak fabrik kriz n ap viv jounen jodi a ki gen divès dimansyon ki makonnen youn ak lòt, egzije pou nou reprann chimen revolisyon an epi pran lide nan eritaj ak legzanp kouraj yo kite pou jenerasyon sa a ak jenerasyon k ap vini yo.

Pwofondè kriz mondyal la malouk anpil e li klè pa gen okenn solisyon pou kriz sa a anndan yon lojik kapitalis. Okontrè, nou rete kwè kriz pap touye kapitalis la men se pito revolisyon.

Karaktè sovaj sistèm kapitalis-neyo liberal la voye nou nan epòk gwo lagè yo. Nou anfas yon lojik remilitarizasyon enperyalis yo nan Basen Karayib la ki anvayi ak yon pakèt baz militè, anpil mwayen lojistik ak deplwaman sòlda peyi Etazini, Lafrans, Grannbretay, Lawoland ki toujou kamoufle dèyè yon bann swadizan akò kòperasyon oswa entèvansyon imanitè blòf. Peyi Kolonbi ki fenk rantre nan Oganizasyon Trete Atlantik Nò (OTAN), san konte konstriksyon baz militè tou nèf, tou sa reprezante yon danje ak gwo menas pou zòn nan. Asanble Pèp Karayib la kondane tandans pou kriminalize pwotestasyon kidonk manifestasyon sosyal yo avèk itilizasyon vyolans kont mouvman popilè yo ak lidè sosyal yo. Nan sans sa a, n ap voye yon gwo salitasyon solidè bay tout lit sendikal nan karayib la e n ap pwofite voye yon solidarite dirèk dirèk bay lit Inyon Jeneral Travayè Gwadloup yo (UGTG) espesyalman bay Kamarad Elie Domota.

Nou se pèp ki rebèl, e nou deja demontre nan listwa kapasite nou genyen pou nou defye lòd mondyal yo pandan n ap tabli pwojè nasyonal ki radikalman depaman ak lojik peze souse mache piye sistèm dominasyon kapitalis la.

Nou deja nan mitan yon kriz sovaj, k ap toupizi sektè popilè yo, travayè/travayèz, ak tout pèp nan karayib la. Kriz sa a dwe chofe angajman nou pou nou ini tèt nou kòm pèp nan Karayib la pou nou batay ansanm, ranfòse kapasite ak detèminasyon nou pou transfòme kriz sa a, fè l tounen yon opòtinite pou nou konstwi yon sivilizasyon Karayibeyen ki chita sou souverènte ak byennèt pèp nou yo.

Nan gwo deba ki te dewoule nan 7tyèm Asanble a e nan tout lòt rankont nou te prevwa yo, nou te aktyalize lit istorik pèp nou yo k ap batay kont opresyon, eksplwatasyon epi tou nou te valorize tradisyon mawonaj avèk tout gwo viktwa revolisyon pote tankou nan peyi Ayiti nan 1804 ak nan peyi Kiba nan lane 1959. Lane 2017 la mande pou nou reflechi: sou gwo revolisyon ki te ranpòte laviktwa nan peyi Larisi nan lane 1917; sou 150 rekòt kafe depi premye tòm ‘’Kapital ‘’, liv Karl Marx la te pibliye; sou yon syèk depi zèv Lenin ekri sou sistèm enperyalis la ap enprime ; sou 50 lane depi yo te sasinen Che Guevara.

Pa gen pi bèl omaj nou te ka rann kòmandan Fidel Castro Ruiz pase dedye li rankont pèp Karayib la pou eritaj li kite, vokasyon solidarite li, imajinasyon san parèy li ki te pèmèt li renouvle entènasyonalis la. Pwononse non kòmandan Fidel se, e se va toujou yon konvokasyon pou mache nan kalfou moman istorik yo. Legzanp li fè nou kwè li posib, menm nan pi move moman yo, pou nou fè echèk tounen viktwa.

Nou reyini yon lòt fwa ankò sou tè sa a ki te temwen entèvansyon sanglan militè meriken te fè nan mwa Avril 1965, kote san gason kou fanm vanyan dominiken, ladan yo Francisco Caamaño avèk san lòt militan entènasyonalis te sèvi angre pou ideyal lit revolisyonè a te ka pran jarèt. Tè sa a reyini moun ki vanyan e ki sèvi egzanp; nou ka site pami yo, fanm vanyan tankou Mama Tingo ak sè Mirabal yo epi tou jenn revolisyonè ayisyen yo tankou Jacques Viau ki te bay lavi li pou defann diyite nasyon dominiken an.

Reprezantan sendika, òganizasyon politik, òganizasyon fanm, òganizasyon k ap defann anviwonman, òganizasyon peyizan, òganizasyon jenn ak tout lòt mouvman sosyal ak popilè ki soti nan 19 peyi nan rejyon Karayib la, ak lòt peyi envite ( n ap site Bahamas, Babad, Beliz, Brezil, Kiba, Kiraso, Dominik, Gwadloup, Giyàn, Ayiti, Jamayik, Matinik, Meksik, Pòtoriko, Repiblik Dominikèn, Sirinam, Trinidad ak Tobago, Irigwe ak Venezyela) te reyini nan Sannto Domingo, Repiblik Dominikèn, soti 26 pou rive 30 oktob 2017, apre yo te reponn apèl pou kontinye lit pou yon entegrasyon Karayib la ki baze sou souverènte ak solidarite. Asanble a rekonèt entegrasyon sa a dwe pran kòm aktè santral moun yo, kominote yo, pèp yo ak enterè fondalnatal yo kòm bousòl. Nou deside rejte epi kontinye lite kont ako komès lib yo ak modèl ekonomik globalizasyon kapitalis neyoliberal yo ki kontribye nan dekonstonbre teritwa nou yo ansanm ak sosyete nou yo pandan y ap sere boulon nou anba dominasyon pisans enperyalis yo ak konpayi transnasyonal yo. Patisipan yo te salye gwo travay Hugo Chavez te tanmen atravè motè devlopman tankou UNASUR (Inyon Nasyon Amerik Disid yo) , CELAC ( Kominote Leta Latino Ameriken ak Karayib yo) , PETROCARIBE (Antant ant peyi Karayib yo ak Venezyela sou zafe petwòl) ak yon pakèt lòt inisyativ ki ale nan sans konstriksyon souverènte nan manje, nan enèji ak finans pou rejyon nou an.

Setyèm rankont sa a reyafime objektif ASANBLE PÈP KARAYIB (APC) pou li apiye epi kontribye nan ranfòse mouvman ak òganizasyon sosyal nan Karayib la, pandan l ap aji nan dirije ak kowodone jefò pou fè pwomosyon idantite karayibeyen nan. Vizyon fondalnatal APC baze sou respè divèsite ak rezistans kont tout atak dominasyon kolonyal ak divès fòm zak gwo ponyèt, krim ak nouvo modèl rekolonizasyon. N ap lanse yon apèl espesyal pou krim kont fanm kaba nan peyi nan rejyon an.

Patisipan-patisipant nan 7tyèm Asanble Pèp Karayib yo konfime reyalite chanjman klimatik la, sa ki reprezante yon menas sou lavi tout pèp nan Karayib la ak nan mond lan. Menm jan, yo rekonèt aktivite lezòm nan avansman modèl devlopman kapitalis la ap diminye kalite klima a. Asanble a fè solidarite ak pèp Pòtoriko, Antigwa ak Babouda, Sen Toma, Dominik, Sen Maten, Gwadloup, Baamas, Kiba, Repiblik Dominikèn, Ayiti, ki te twouve yo nan lapenn apre plizyè santèn moun te pèdi lavi yo san konte gwo frap ekonomik yo te pran apre pasaj 3 gwo siklòn youn deye lòt; gen anpil nan zile sa yo ki pratikman devaste. Konsekans chanjman klimatik yo ap depafini chak jou pi plis ekosistèm nou yo ki deja frajil. Nan sans sa a, Delege nan 7tyèm Asanble Pèp Karayib yo egzije kreyasyon ofisyèl yon kalte refijye ki se refijye klimatik, fasa gwo evenman trajik ki sot pase nan Karayib la.Nou dwe chanje sistem nan, se pa klima a!

Nou kondane tretman yo te bay sitwayen Pòtoriko yo, nou egzije anilasyon lwa kabotaj Jones la, nou reklame respè pou frè ak sè potoriken yo. N ap denonse fason administrasyon Trump la ap jere gwo kriz imanitè sa a, kote administrasyon meriken ap aplike sa yo rele teyori kapitalis dezas la, tout yon seri kondisyon ki fè nou egzije klèman pou gen yon bout nan sitiyasyon kolonyal zile Pòtoriko, yon zile sè nan Karayib la. Asanble Pèp Karayib konsidere se yon wont nan plen 21èm syèk la pou kontinye gen peyi ki jouke anba men kolon. APC egzije pou Komite Dekolonizasyon Nasyonzini an entegre rès peyi nan Karayib la nan demach dekolonizasyon an. N ap reklame avèk tout fòs nou endepandans ak souverènte pou pèp sa yo. APC ap fè solidarite tou pou endepandans Palestin ak Sahara Oksidantal.

Preske tout peyi nan Karayib la kontinye sibi yon kriz dèt ki sanble san fen, ki trennen deyè l vyolasyon dwa ekonomik, sosyal ak kiltirèl pèp nou yo; ki kondisyone mas pèp nou yo pi fon nan yon mizè pwograme; ki atake dwa travayè ak sendika yo ; ki detwi sektè agrikol la epi mete peyizan yo sou kote. Nan sans sa a, n ap raple pawol Fidel Castro nan Konferans Nasyonzini sou Anviwonman ak Devlopman ki te fèt nan Rio de Janeiro (Brezil) nan lane 1992. Li te deklare: “Yo dwe peye dèt ekolojik la, nou pa dwe peye det eksten nan. Pito lafen disparèt olye lòm disparèt”.

7 tyèm Asanble Pèp Karayib la (APC) kwè nan demach reparasyon krim sistèm esklavaj la, menm jan ak demach pou repare krim piyaj, dap-piyanp epi soumisyon anba dominasyon pandan plis pase 5 syèk; demach sa yo se zouti fondalnatal pou rekonstwi Karayib la. Ansam ansanm, nou dwe rekonstwi memwa nou.

Nou menm patisipan-patisipant 7tyèm Asanble Pèp Karayib la, nou deklare angajman pou nou bay bourad nan tout pwojè entegrasyon altènatif, tankou Alyans Bolivaryèn pou Pèp Amerik yo-Akò Komès ant Pèp yo (ALBA-TCP), PETROCARIBE avèk Kominote Eta Latino Ameriken ak Karayib yo (CELAC); san nou pa bliye tout lòt espas kap valorize pwojè entegrasyon popilè ak avansman sosyal enpotan. Delege nou yo pwopoze pou gen prezans APC nan tout reyinyon AEC, CARICOM, etc. ki gen arevwa nan mete sou pye zouti entegrasyon nan Karayib la.

Nap voye tout api ak solidarite nou bay pep Ayisyen an nan batay lap mennen pou wete MINUJUSTH, eritye MINUSTAH ki lotè krim ak kraze brize pandan plis pase 13 lane nan peyi d Ayiti, kote MINUSTAH pwazonnen plis pase 800,000 moun anba mikwòb kolera epi touye 20,000 moun ak maladi sa a. Prezans twoup etranjè sa yo depaman ak volonte pèp Ayisyen an; e se yon souflèt kont eritaj gwo Revolisyon kont lesklavaj ki te triyonfe nan peyi sa a. Nan sans sa a, nou pran angajman pou poze aksyon, noumenm nan peyi ki nan Karayib la pou nou fè konnen aklè nou kondane ak tou fòs nou okipasyon enperyalis la nan peyi d Ayiti e nou egzije jistis ak reparasyon; nan menm sans lan, APC pran nòt Nasyon Zini rekonèt fòmèlman responsabilite li genyen nan foure maladi sa a nan kotòf pèp ayisyen. Fòk Nasyon Zini respekte pwomès li pou kwape epidemi kolera a prese prese; fòk li konstwi bon jan enfrastrikti kidonk bon jan enstalasyon pou asenisman e sitou asire epi distribiye bon jan dlo potab bay popilasyon ayisyen nan.

N ap voye solidarite nou bay Gouvènman Bolivaryen Venezyela a, epi n ap fete laviktwa li sot ranpote nan eleksyon pou Asanble Nasyonal Konstitiyant lan, menm jan nou rejoui pou bèl rezilta li fè nan denye eleksyon pou pòs gouvènè yo. Venezyela kontinye ap sibi atak san pran souf anba men Gouvènman Meriken ak opozisyon an ki vle destabilize eksperyans bolivaryèn nan epi pase anba pye desizyon ki makonen ak souverènte pèp venezelyen an. Asanble Pèp Karayib la pran angajman pou defann Revolisyon Bolivaryèn nan epi reklame san kondisyon pou Etazini leve anbago li mete sou peyi Kiba a. Aba anbago! Nou tout se Kiba! Nou tout se Venezyela!

Lè nou gade repons gwo ponyèt fòs dwat konsèvate dechennen yo pou yo kapote tout avansman mouvman pwogresis la rive fè sou kontinan nou an, sa ki parèt pi enpotan se ranfòse epi apwofondi demach edikasyon politik ak ideyolojik anndan òganizasyon nou yo nan tout rejyon an.

APC a konfime, souverènte alimantè kidonk dwa granmoun nan zafè manje, se kle pou garanti dwa granmoun peyi nou yo. Batay kont sa yo rele transjenik, agwotoksik ak endistriyalizasyon agrikilti a, daprè lojik kapitalis la, reprezante youn nan pi gwo defi pou limanite nan jefò l ap fè pou redefini modèl konsomasyon ak relasyon lèzòm ak lanati. Prensip jistis klimatik la, defans agrikilti peyizan an ak eko sistèm nou yo dwe sevi nou kòm gid. Nou dwe ranfose lit sistematik pou okipasyon tè yo.

APC vle pataje vizyon li pou li mobilize nan batay pou defann dwa lojman ki diy epi pou ankouraje kòperativ devlopman mityèl ak tout lòt inisyativ ki gen arevwa ak ekonomi solidè ki ka fasilite nou rekonstwi yon lavi miyo epi tabli yon relasyon ant anviwonman an ak kominote yo.

7tyèm Asanble a salye Deseni pèp desandan afriken yo Nasyonzini dekrete pou peryòd 2015-2024. Asanble a rekomande mouvman sosyal ki nan chak peyi nan Karayib a pou yo fòme platfom lajman laj pou apiye epi itilize espas sa a pou pouse Leta yo pran bon jan mezi kont tout fòm segregasyon, diskriminasyon, majinalizasyon, mete moun sou kote, ki baze sou rasis. Rasin afriken-karayibeyèn ki se rasin ki pi fò nan peyi nou yo, dwe fè pati tout jefò pou refonde epi konstwi nouvo chema lavi. Oganizasyon nou yo ap prepare pou denye moman kloti deseni pep desandan afriken yo nan peyi Ayiti an 2024.

Asanble a te rann yon omaj bay lang kreyòl la, ak kokennchenn kontribisyon li pote nan mouvman emansipasyon ak rezistans kiltirèl nan rejyon nou an. Defann dwa kiltirèl yo dwe yon gwo poto mitan nan lit santral la, nan yon mond k ap sibi atak san rete bò kote sistèm medya dominan yo ak yon bann zouti todye lespri pou eseye mete yon bèl kouch penti sou sivilizasyon lanmò kapitalis la ak tout konpotman li trennen avé l.

Nan rejyon Karayib la menm jan ak nan lòt rejyon nan mond lan, vag migrasyon yo, kidonk moun k ap kite peyi yo pa bann ak pa pakèt, mennen dezespwa ak soufrans nan sosyete nou yo. Migrasyon sa yo, anpil fwa, se rezilta politik kolonyal dap piyanp, soumisyon ak prejije sou koulè po. Nou dwe transfome dlo nan je nou, fè yo tounen yon enèji pou lit la, epi egzije libète total capital pou moun sikile. Jis kounye la a, lib sikilasyon fèt selman pou lajan ak machandiz. Batay pou dwa migran yo dwe jwenn akonpayman an pemanans òganizasyon karibeyèn yo.

Nou denonse arè 168-13, Tribinal Konstitisyonèl Dominiken te adopte pou denasyonalize plizyè santèn milye sitwayen-sitwayèn epi kreye yon legzanp ki danjere anpil pou migran atravè mond lan. Dispozisyon jiridik sa a dwe elimine. Nou dwe makonen lit sa a ak defans dwa travayè migran yo, yon fason lajman laj. Nan sans sa a, òganizasyon ki manm APC yo pran angajman pou yo travay pou yon prezans pi djanm nan rezo dyaspora karayibeyèn an, nan aktivite nou yo, nan kanpay ak pwojè nou yo.

7tyèm APC a deside monte yon gwo kanpay sansibilizasyon ak edikasyon politik. Li nesesè pou nou deklannche yon batay tou nèf apati sektè popilè yo kont lide ak pwopozisyon fachis k ap eseye fofile kò yo nan anpil rejyon sou planèt la. Nan sans sa a, tabli yon televizyon karayibeyèn ak yon seri estrateji kominikasyon parèt kom yon ijans.

7tyèm Asanble a te lanse apre plizyè rankont byen rich ki te rasanble divès òganizasyon, ladan yo òganizasyon jenn, òganizasyon fanm, òganizasyon sendika. Espas sa yo te bay nesans ak nouvo akò, nouvo lide sou travay an rezo k ap fèt nan sektè sa yo. Anmenmtan, pou lapremyè fwa nan rejyon an, te gen yon rankont nan mitan òganizasyon karayibeyèn yo ki manm mouvman ALBA a, ki se yon espas alyansay kontinantal ki deja pote bon rezilta nan denye lane sa yo. Gen 8 peyi nan Karayib la ki apwofondi rapò yo ak eksperyans kontinantal yo e ki bay travay yo plis rasin nan sou rejyon nou an.

Tout patisipan-patisipant yo ansanm e chak patisipan an patikilye, te montre nesesite, nan kalfou enpotan sa a, pou nou tabli yon plan aksyon ak batay klè sou priyorite ki defini nan deklarasyon sa a. Mond tou nèf nou vle a, e lòt Karayib ki posib la, nou dwe bati li nan chalè pwojè anti-enperyalis, anti-feyodal, anti-patriyakal, anti-rasis, eko-feminis, pandan n ap konsève richès kilti ak istwa nou, apati travay kodinasyon mouvman revolisyonè yo ak inite aksyon nou. Se nan inite fòs nou ye.

Pou fini, nou dwe salye bon jan akèy ak travay komite òganizate dominiken an, espesyalman tout manm chapit dominiken nan APC a.

Fanmi karayibeyèn ki entegre epi ki angaje nan konstwi sosyalis la ap pran jarèt. 7tyèm APC a te gen yon siksè seten ak patisipasyon 19 peyi. Prezantasyon tèks ak pwopozisyon te fasilite yon bonjan refleksyon nan tèt ansanm sou pwoblèm konplike yo, e te gen semans ki simen pou yon lavni k ap gen mak fabrik rebelyon ak detèminasyon. Nou dwe siyale tou prezans rezo enpòtan tankou : CLOC-Vía Campesina, Grito de los Excluidos/as, Alianza Internacional de Habitantes (AIH), Federación Democrática Internacional de Mujeres (FDIM), Rezo atis, entelektyèl, ak mouvman sosyal ki rele En Defensa de la Humanidad (EDH), Consejo de Educación Popular de América Latina y el Caribe (CEAAL), Rezo Edikate-Edikatris Sant Martin Luther King (CMMLK), san n pa bliye mesaj nou resevwa bò kote Jubileo Sur-América, Sociedad de Economía Política Latinoamericana (SEPLA), epi tou bò kote gwoup travay Kriz ak Ekonomi Mondyal ki sòti nan CLACSO.

Nou lanse yon apèl pou nou rankontre nan pwochen Asanble Pèp Karayib k ap fèt nan Trinidad Tobago an 2019.

Pou yon Karayib ki ini e ki granmoun tèt li!
N ap pote laviktwa!

Sannto Domingo, Repiblik Dominiken
29 Oktòb 2017.
Tradiksyon: DECIDE Lovanice/ LISANE Andre

Revenir en haut Aller en bas
Voir le profil de l'utilisateur
alex jacques
Star plus
Star plus
avatar

Masculin
Nombre de messages : 1050
Localisation : Haiti
Date d'inscription : 23/08/2006

Feuille de personnage
Jeu de rôle: Fou de son pays

MessageSujet: Re: Ki lang yo dwe mete bo kote ANGLE lan KARIKOM   Sam 18 Nov 2017 - 6:43

Kreyol ou Espegnol. Le Francais n'a pas sa place. A partie une partie du Canada et Haiti, aucun pays independant parle Francais en Amerique.
Revenir en haut Aller en bas
Voir le profil de l'utilisateur
Joel
Membre-fondateur
Membre-fondateur


Masculin
Nombre de messages : 15166
Localisation : USA
Loisirs : Histoire
Date d'inscription : 24/08/2006

Feuille de personnage
Jeu de rôle: Le patriote

MessageSujet: Re: Ki lang yo dwe mete bo kote ANGLE lan KARIKOM   Sam 18 Nov 2017 - 9:26

L'anglais et le KREYOL.Il n'y aucun pays qui parle l'ESPAGNOL dans le CARICOM.

Le KREYOL est la langue la plus parlee dans le CARICOM ,les locuteurs CREOLOPHONES sont au moins le DOUBLE des locuteurs ANGLAIS dans le CARICOM.
Revenir en haut Aller en bas
Voir le profil de l'utilisateur
Contenu sponsorisé




MessageSujet: Re: Ki lang yo dwe mete bo kote ANGLE lan KARIKOM   

Revenir en haut Aller en bas
 
Ki lang yo dwe mete bo kote ANGLE lan KARIKOM
Voir le sujet précédent Voir le sujet suivant Revenir en haut 
Page 1 sur 1
 Sujets similaires
-
» POUVWA LANG KREYÒL LAN-THE POWER OF CREOLE.
» Kreyòl kòm dezyèm lang nan Il Karayib yo
» Anseyman bileng Franse-Angle nan lekol piblik ap vale teren an plen mitan Nouyok
» KREYOL ANTIYÈ, LWIZANÈ, OSEYAN ENDYEN YON LANG KI SOTI NAN MATRIS FRANSE
» Istwa lang kreyol lakay ak devlopman gramè a

Permission de ce forum:Vous ne pouvez pas répondre aux sujets dans ce forum
Forum Haiti : Des Idées et des Débats sur l'Avenir d'Haiti :: Haiti :: Espace Haïti-
Sauter vers: